İtikadi Fırka Tasnifçiliğinde Amidi'nin Yeri

Bu çalışmada, Eş‘arî kelamının önemli âlimlerinden biri olan Seyfüddin el-Âmidî’nin Ebkâru’l-efkâr adlı eserinde yapmış olduğu itikâdî fırka tasnifine odaklanılmış olup bu tasnifin genel özellikleri, onu diğer tasniflerden farklı ve ayrıcalıklı kılan yönleri ortaya çıkarılmaya çalışılmıştır. Bunun için de daha önce Eş‘arî gelenekte kaleme alınan ve Âmidî’nin yararlanması muhtemel görünen İmam Eş‘arî’nin Makâlâtu’l-İslâmiyyîn’i, Abdülkâhir el-Bağdâdî’nin el-Milel ve’n-nihal’i ile el-Fark beyne’l-fırak’ı, Ebu’l-Muzaffer el-İsferâyînî’nin et-Tebsîr fi’d-dîn’i, Şehristânî’nin el-Milel ve’n-nihal’i ve Fahruddin er-Râzî’nin İtikâdâtu fırakı’l-Müslimîn ve’l-Müşrikîn’i gibi fırak eserlerindeki fırka tasnifleri ile birebir karşılaştırılıp elde edilen sonuçlar ortaya konulmuştur. Bunun yanında Âmidî’nin tasnifinin daha sonraki dönemlerdeki tesirlerinin izleri takip edilerek onun genel fırka tasnifçiliğindeki ve özellikle de Eş‘arî fırka tasnifçiliğindeki yeri tespit edilmeye çalışılmıştır.

Böylelikle Âmidî’nin, tasnifindeki kaynakları saptanmaya çalışılmış, bu tasnifin kendisinden sonraki dönemlerde özellikle itikâdî fırka tasnifine girişen Eş‘arî ulema arasında en çok tercih ve tekrar edilen tasniflerin başında geldiği örnekleriyle ortaya konulmuş, bunun muhtemel sebepleri üzerinde fikir yürütülmüş ve itikâdî fırka tasnifçiliğinde bir Âmidî çizgisinden bahsetmenin imkânına vurgu yapılmıştır.

al-Amidi’s Place in the Classifications of Theological Groups
This study focuses on the classification of the Islamic theological sects as presented in Abkar al-afkar of Sayf al-Din al-Amidi, the prominent Ash‘arite scholar, by giving a detailed analysis of the book to determine the value of this classification and to call attention to the ways in which it differs from other classifications. To this end, al-Amidi’s classification is compared with some of the heresiographical works of earlier scholars, who wrote within the Ash‘arite tradition and must have been the possible sources of al-Amidi, such as al-Ash‘ari’s Maqalat al-Islamiyyin, Abd al-Qahir al-Baghdadi’s al-Milal wa’l-nihal and al-Farq bayn al-firaq, Abu al-Muzaffar al-Isfaraini’s al-Tabsir fi’l-din, Shahrastani’s al-Milal wa’l-nihal, and Fakhr al-Din al-Razi’s Itikadat firaq al-Muslimin wa’l-mushrikin. The study also aims to investigate the place of al-Amidi and his classification not only within the general genre of classifications of theological groups, but also, and more specifically, within the Ash’arite tradition.
By doing so, it is hoped to uncover the sources used by al-Amidi in his classification, and to show, with concrete examples, that it was one of the most preferred and repeated classifications by later Ash‘arite scholars. This line of argument will allow us to talk about, what can be called, an Amidi line within the classifications of theological groups